Að vera í framboði

Yfir fimm hundruð manns eru í kjöri til stjórnlagaþings en aðeins 25 til 31 sæti í boði, þannig að aðeins er um fimm prósenta séns á að ná kjöri. Landskjörstórn hefur nú staðfest að framboð mitt er gilt og því er ekki seinna að vænna en að gera kjósendum grein fyrir því áherslum frambjóðandans.

Vissulega er rétt að ganga með opinn hug til stjórnlagaþings en sjálfum finnst mér afar mikilvægt að núna eftir hrun verði lagður nýr sáttargrunnur undir íslenskt samfélag með allsherjarendurskoðun á stjórnarskránni.

Ég myndi til að mynda vilja taka til umræðu að kjósa forsætisráðherra eða jafnvel ríkisstjórnina alla beinni kosningu og svo væri brýnt að ná samstöðu um að opna fyrir persónukjör í þingkosningum í einhverri mynd og brjóta þannig upp ræði stjórnmálaflokkanna. Slíkt er þó vandasamt og viss hætta á lýðskrumi sem getur fylgt auknu persónukjöri. Því þarf að vanda hér sérlega vel til verka.

Ég er enn fremur áhugamaður um að beita þjóðaratkvæðgagreiðslum í auknu mæli og væri einnig til í að endurskoða kjördæmaskiptinguna, jafnvel að afnema hana ef samstaða næðist um slíkt.

Þá tel ég það enn fremur vera umræðunnar virði að ræða það í fúlustu alvöru hvort mögulega ætti að lækka kosningaaldurinn í sextán ár.

Stjórnlagaþingi bíður vandasamt verkefni. Öllu skiptir að fulltrúar á þinginu nái saman um heildstætt frumvarp að nýrri stjórnarskrá, annars er hætta á að Alþingi muni geta hunsað vinnu stjórnlagaþingsins.

Um frambjóðandann:

Eiríkur Bergmann Einarsson er doktor í stjórnmálafræði, dósent og forstöðumaður Evrópufræðaseturs Háskólans á Bifröst. Höfundur fjölda bóka og greina um þjóðfélagsmál, einkum um tengsl Íslands við umheiminn. Hefur um árabil ritað reglulega dálka í dagblöð, til að mynda í Helgarpóstinn, Blaðið/24 stundir, Fréttablaðið, Pressuna, DV og breska dagblaðið The Guardian. Eiríkur hefur kennt og tekið þátt í margvíslegu rannsóknastarfi við fjölda háskóla, bæði á Íslandi og víða um Evrópu. Tók á fyrri tíð þátt í margsvíslegu stjórnmálastarfi hérlendis og erlendis en er nú óflokksbundinn. Í sambúð og fjögurra barna faðir.

Nánari upplýsingar má finna á:

http://www.eirikur.bifrost.is,

http://www.facebook.com/eirikurbergmann,

http://www.facebook.com/pages/Eirikur-Bergmann-a-stjornlagabing/149145118462900

http://dv.is/blogg/eirikur-bergmann/

Týndi áratugurinn

Útreikningar talnaglöggra hagfræðinga sýna að eftir bankahrunið hafi efnahagur Íslands færst aftur um áratug eða svo. Í efnahagslegu tilliti höfum við semsé glatað heilum áratug. Og meiru til raunar því nú skuldum við svo miklu meira en áður.

Við lok fyrsta áratugar nýrrar þúsaldar, eftir kerfishrunið sem varð í fyrrahaust, getur því verið sársaukafullt að horfa í baksýnisspegilinn. Fyrir vegferðina fram á við er það hins vegar nauðsynlegt.

Í upphafi aldarinnar virtust okkur Íslendingum allir vegir færir. Við fórum létt með að hrista af okkur eftirhreytur netbólunnar sem sprakk eins og hver önnur sápukúla og hófum að klífa upp á efstu tinda í alþjóðavæddum fyrirtækjarekstri.

Með aðstoð nánast ókeypis lánsfjár gleyptu nýeinkavæddir bankarnir hvert alþjóðlega stórfyrirtækið á fætur öðru og kornungir útrásardrengir vopnaðir nýslegnu viðskiptafræðiprófi og gloppóttri barnaskólaensku settust í stjórnir rótgróinna erlendra félaga. Talað var um nýtt hagkerfi þar sem lögmál þess gamla giltu ekki lengur.

Hver skuldsetta yfirtakan á fætur annarri var klöppuð upp sem viðskipti ársins: Magasin du Nord, Illum, Nyhedsavisen, Debenhams, House of Fraiser, Heritable bank, FIH-Erhverfsbank, Singer&Friedlander. Flest okkar hrifust með. Að beiðni djarfhuga viðskiptamanna nútímans afnámu stjórnvöld svo gamaldags reglur og glansblöðin bjuggu til stjörnur úr skuldakóngunum.

Árið 2006 lagði Viðskiptaráð til að Ísland hætti að bera sig saman við Norðurlöndin „enda stöndum við þeim framar á flestum sviðum“. Í ímyndarskýrslu forsætisráðuneytisins frá því í mars 2008 var fjallað um sérstaka eðliseiginleika „sem aðgreinir Íslendinga frá öðrum þjóðum“ og geri þeim kleift að skara frammúr á alþjóðavettvangi: „Mikilvægt er að tryggja að Ísland verði áfram „best í heimi“,“ sögðu skýrsluhöfundar í feitletraðri samantekt.

Náttúruval á sögueyjunni

Máttastólpar samfélagsins klöppuðu flestallir sama stein. Í ræðu í London árið 2005 leitaðist sjálfur forsetinn við að skýra út fyrir útlendingum eðlislæg sérkenni íslensku útrásarvíkinganna sem vegna einstaks náttúruvals á sögueyjunni myndu nánast óhjákvæmilega sigra heiminn.

Við blasir kenning um að á Íslandi hafi orðið til algjörlega sérstök þjóð með einstaka eðlislæga hæfileika sem hafi alla burði til forystu í heiminum. En að hún hafi lengst af verið takmörkuð af einangrun sinni og fámenni. Svo þegar hömlurnar hurfu með aukinni hnattvæðingu og opnun fjármálamarkaða hafi þjóðin sprungið út og blómstrað.

Hér var semsé komin fram einhvers konar eðlislæg skýring á risi íslenska efnahagsundursins og því haldið fram í fúlustu alvöru að sökum náttúruvals verði Íslendingar í forystu í alþjóðlegum fyrirtækjarekstri. Í ræðu í Los Angelis árið 2000 gekk forsetinn jafnvel svo langt að bjóða Bandaríkjamönnum að taka þátt í þessari nánast óumflýjanlegu vegferð Íslendinga, annars myndu þeir sitja eftir með sárt ennið við upphaf nýrrar þúsaldar.

Mér er að vísu til efs að allur almenningur hafi endilega gengið með þessar grillur í kollinum en rannsókinir sína að þegar kemur að umræðu um tengslin við önnur lönd hafa íslenskir stjórnmálamenn einhverra hluta vegna hamrað á hugmyndinni um óvéfengjanlega sérstöðu íslensku þjóðarinnar.

Sitt hvor hliðin á sama pening

Þegar skýjaborg útrásarhagkerfisins hrundi svo yfir okkur í fyrrahaust kom smám saman fram önnur hugmynd meðal sumra afla í samfélaginu. Nú vorum við ekki lengur að sigra heiminn heldur allt í einu orðin fórnarlamb vondra útlendinga sem áttu að hafa setið á svikráðum um þessa saklausu smáþjóð í norðri.

Þegar að er gáð hefur þó kannski ekki orðið jafn mikill viðsnúningur og ætla mætti. Hugmyndin um umsátrið er nefnilega af nokkurn vegin sama meiði og hugmyndin um yfirburðaþjóðina. Sitt hvor hliðin á sama pening. Myndin hafði einfaldlega snúist við

En nú er áratugur öfganna vonandi á enda runninn. Við erum hvorki nein sérstök yfirburðaþjóð né saklaust fórnarlamb utanaðkomandi umsáturs. Á Íslandi býr hins vegar vel menntuð þjóð i gjöfulu landi sem hefur alla burði til að búa þegnum sínum góð lífskjör.

Verkefnið framundan hlýtur því að vera að vinsa úr hvað í þessum hugmyndum og allri þeirri umræðu sem fram hefur farið um sérstöðu íslensku þjóðarinnar er nýtilegt til uppbyggingar í samfélaginu og hvað er bókstarflega stórhættulegt.

Fréttablaðið 30. janúar 2009

Íslensk leikkona slær í gegn í Danmörku

Fréttablaðið segir í dag frá umfjöllun í Berlingske Tidende um tvo íslenska rithöfunda, þau Hallgrím Helgason og Yrsu Sigurðardóttur. Umfjöllunin sem er á síðu tólf í menningarkálfi blaðsins síðastliðinn föstudag er lofleg og vissulega frásagnarverð.

Forsíða blaðsins í heild sinni sem og síða tvö eru hins vegar lögð undir umfjöllun um nýjustu leikhússtjörnu Danmerkur. Blaðið heldur hreinlega ekki vatni yfir óvenju hæfileikaríkri 33 ára leikkonu sem nýlega hafi komið fram á sjónarsviðið og meðal annars hlotið afar eftirsótt verðlaun; Reumert Talentprisen 2009. Í umfjöllun sinni er bent á að danskir gangrýnendur hafi beðið í röðum við að bera lof á frammistöðu leikkonunnar í sýningunni Seest. Leikkonan hæfileikaríka heitir Stefanía Ómarsdóttir og er alveg jafn íslensk og rithöfundarnir góðu sem fjallað er um inni í blaðinu.

Mikið væri nú gaman ef íslenskir fjölmiðlar gætu einnig sagt frá afrekum leikkonunnar hæfileikaríku úr Garðabæ.

Fræðigrein: Sense of Sovereignty

Í dag kemur út tímaritið Stjórnmál og stjórnsýsla sem Háskóli Íslands gefur úr. Af því tilefni mun ég nú á eftir halda erindi um ritrýnda grein í tímaritinu. Greinin heitir Sense of Sovereignty: How national sentiments have influenced Iceland's European policy.

Útdrátturinn er svona:

This paper asks why Iceland had until July 2009 chosen to participate in the European project through the EEA and Schengen agreements but not with full membership in the EU. It analyses if and how ideas on the Icelandic nation and its sovereignty affects the stance Icelandic politicians have taken towards the European project. Icelanders’ struggle for independence in the 19th century created a special kind of nationalism which gives prominence to the sovereignty of the nation as a whole.

Economically, however, Iceland feels the same need as other European states to participate in European co-operation, which can explain its membership in the EEA. The agreement brings Iceland into the European single market, but at a cost: Iceland has de-facto agreed to adopt the EU’s legislation within the boundaries of the agreement, and thus a transfer of decision making and domestic governmental power to the EU. This dilemma, between economic interests on the one hand and ideas on the sovereignty of the Icelandic nation on the other, has created a kind of a rift between the emphasis on the free and sovereign nation and the reality Iceland is faced with in the co-operation.

The inheritance of the independent struggle still directs the discourse Icelandic politicians use in the debate on Europe. A strong emphasis on sovereignty has become the foundation on which Icelandic politics rests. Participation in EU’s supra-national institutions falls, in a way, outside the framework of Icelandic political discourse, which highlights Iceland’s sovereignty and stresses an everlasting independence struggle.

Greinin í heild er hér.

Er Dubai nýja Ísland? - ný grein í The Guardian

Dubai er á fallanda fæti. Breskir fjölmiðlar eru ansi uppteknir af samanburðinum við Ísland. Ritstjóri minn á The Guardian bað mig því um að setja saman svolitla grein um hvað þeir í Dubai gætu lært af reynslu Íslands. Greinin er hér.

Erindi: Will Iceland make it to the EU?

Vel fer á því að Stefán Haukur Jóhannesson leiði aðildarviðræðurnar við Evrópusambandið fyrir okkar hönd. Hann er enda einn okkar reyndasti og öflugasti embættismaður. Er nú sendiherra okkar í Brussel og gjörþekkir hina flóknu þræði í embættismannaveldi ESB.

En mun Ísland ná inn í ESB? Það er hins vegar með öllu óvíst, sér í lagi vegna andstöðu hér innanlands sem grundvallast ekki síst á afstöðu okkar til fullveldisins, eins og ég ræddi í erindi við Tækni og vísindaháskólann í Þrándheimi (NTNU) í síðustu viku, sjá glærur hér: Will Iceland make it to the EU?

Fræðigrein: Er Ísland fullvalda?

Íslensk stjórnmálahefð mótaðist að miklu leyti í sjálfstæðisbaráttunni og sú orðræða sem þá varð til lifir enn góðu lífi í íslenskri stjórnmálaumræðu. Grundvallarhugmynd þjóðernisstefnunnar var að íslensk þjóð ætti að vera frjáls og fullvalda í eigin landi. Sjálfstæðið varð hið endanlega markmið frelsisbaráttunnar og Íslendingar litu á fullveldið sem einhvers konar endurreisn þjóðveldisins. Þrátt fyrir að sjálfstæðisbarátta Íslendinga stæði í nánu samspili við álíka hugmyndafræðilegar hræringar í Evrópu virtust Íslendingar líta svo á að sjálfstæðisbaráttan væri að vissu leyti séríslenskt fyrirbæri. Fullveldið og þjóðin urðu að grundvallarhugtökum í íslenskum stjórnmálum.

Svona hefst fræðigrein eftir mig sem finna má í ritinu Rannsóknir í félagsvísindum X, sjá hér: Er Ísland fullvalda?

Afar einfölduð niðurstaða er sú að Ísland sé í raun alveg jafn fullvalda og önnur lýðfrjáls ríki Vesturlanda en að hugmyndir Íslendinga um fullveldið sem þróuðust í sjálfstæðisbaráttunni séu sumpart íhaldssamari heldur en gerist og gengur víða annars staðar.

Ég flutti svo samhljóða erindi á Þjóðaspeglinum í Háskóla Íslands síðastliðinn föstudag, sjá glærur hér.

Frystir úti - ári seinna

Fjölmiðlar hafa verið duglegir að rifja upp helstu atburði síðastliðinn árs, því er ekki úr vegi að rifja hér upp fyrstu grein mína í The Guardian þennan dag fyrir ári síðan, en ástandið í samskiptum Íslendinga og Breta var slíkt á þessum dögum að athugasemdakerfi Guardian-vefsins sprakk vegna álagsins, greinin er hér: Frozen out.

Þegar ég rann yfir greinina sló mig fyrst hvað fátt hefur breyst á því ári sem nú er liðið.

Efnahagsvandi Austur Evrópu

Má til með að benda á góða grein eftir Thomas Mirow í The Guardian í dag um vandræði margra nýfrjálsra ríkja Austur-Evrópu í kreppunni.

Eftir gríðarlegan vöxt er fallið sömuleiðis hátt.

Það eru erfiðleikar víða: http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2009/oct/12/eastern-europe-recession-credit-ebrd

70 óspjallaðar meyjar og annar óhróður

Í morgun hlaust mér sú upphefð að fá yfir mig skæðadrífu staksteina Morgunblaðsins. Grjótkastarinn í Hádegismóum er þó ekki hittinn þennan morguninn. Efnislega er ég sakaður um að hafa hótað þjóðinni uppsögn á EES-samningnum samþykki hún ekki Icesave, sem ég á víst að vera alveg hreint sérstakur áhugamaður um að Íslendingar samþykki, að því er virðist af þeirri ástæðu að ég ku vera svo sólginn í embættismannastarf í stofnunum ESB.

Allt er þetta kolrangt. Í fyrsta lagi hef ég engum hótað. Í gær var ég inntur eftir því í fjölmiðlum hvað myndi gerast með EES-samninginn ef Íslendingar myndu hafna Icesave og segja sig úr efnhagsáætlun AGS. Ég svaraði sem rétt er, að þá myndi líkast til vera úti um ESB-umsóknina og að erfitt yrði að aflétta gjaldeyrishöftunum í bráð, það gæti svo aftur leitt til þess að EES-samningurinn myndi á endanum rakna upp. Þetta er samdóma álit flestra fræðimanna og útskýrt hér.

Ýmsir staksteinadritarar þessa þjóðfélags hófu auðvitað um leið að teygja, toga og rangtúlka ummæli mín og gera mér upp annarlegar hvatir. Ég var hins vegar einvörðungu að miðla þeirri þekkingu sem ég hef á evrópsku samstarfi eftir áratugs rannsóknir á þessu appírati, en samkvæmt staksteinum má það má víst ekki á Ísland i dag. Sannleikurinn er víst ekki af öllum álitinn sagna verður.

Í öðru lagi hef ég frá upphafi varað við þessum árans Icesave-samningi, hroðaleg hrákasmíð þessi nauðungarsamningur, sjá hér, hér og hér. Eins og hér má sjá lagði ég strax í upphafi til að settir yrðu afgerandi fyrirvarar við þennan ólánssamning, að vísu var svo gengið allt of langt í þeim efnum og málið eyðilagt í þinginu.

Í þriðja lagi hryllir mig hreinlega við þeirri tilhugsun að verða bjúrókrati í Brussel, það langar mig alls ekki. Á meðan ég má vera fræðimaður á Ísland þá vil ég það, ef ég má. Um skeið starfaði ég sem upplýsingafulltrúi í sendiráði ESB í Osló, mér leiddist og vissi um leið að ég hef engan áhuga á svoleiðis störfum, sagði þvi starfi mínu lausu og flutti heim. Síðan ég ég unnið að fræðistörfum og vil halda þeim áfram, ef ég má.

Í skæðadrífu staksteina fljúga fleiri og enn furðulegri hlutir. Á einhvern undarlegan hátt tekst grjótkastaranum í Hádegismóum að þvæla 70 óspjölluðum meyjum inn í spilið, sem ég er sagður hafa einhverja löngun til. Hvernig svarar maður eiginlega svona ummælum? Hvað er hér eiginlega á ferðinni?

Þetta er ekki eina sendingin sem ég hef fengið frá Morgunblaðinu eftir að blaðamenn óskuðu eftir áliti mínu á afdrifum EES-samningsins. Seinni partinn í gær barst mér nafnlaus póstur úr netfanginu frsend@mbl.is. Bréfritari fer fram á að ég þagni og endar reiðilestur sinn á eftirfarandi hvatningu til mín. „Geturðu ekki bara flutt og látið okkur í friði?“

Er þetta hótun? Hver ber ábyrgð á svona póstsendingum?

Drullukaka Icesave, AGS og EES

Umræður um Evrópumál geta verið flókin, myndin sem Íslendingar standa frammi fyrir í utanríkismálum er hvorki einsleit né einföld. Tengslin við Breta og Hollendinga vegna Icesave er partur af margþættri mósaíkmynd þar sem ESB-umsóknin, samskiptin við Norðurlöndin og EES-samninginn er einnig að finna. Þræðirnir þarna á milli eru ekki alltaf augljósir og stundum erfitt að feta sig eftir þeim.

Í dag hafa fjölmiðlar velt fyrir sér hvað myndi gerast varðandi ESB-umsóknina og EES-samninginn ef við myndum gefa Bretum og Hollendingum fingurinn og hafna Icesave einhliða. Ég var spurður um þetta í Fréttablaðinu og í Útvarpsfréttum Rúv. Ég sé að ýmsir hafa lagt út af ummælum mínum og aðrir rangtúlkað svo mest þeir mega. Það er eftir öðru í umræðu dagsins, lítið við því að segja.

En svarið við þessari spurningu er auðvitað ekki með öllu einhlítt, hins vegar er ljóst að eftir að gjaldeyrishöftin voru sett síðastliðið haust uppfyllum við ekki veigamikinn þátt EES-samningsins, þá hlið fjórfrelsisins sem snýr að frjálsu flæði fjármagns. Það er hárrétt hjá Össuri Skarphéðinssyni, utanríkisráðherra, að höftin voru sett í fullu samráði við AGS og ESB.

En, það er nefnilega svolítið en í þessu máli eins og mörgum öðrum. Hvað gerist ef við hendum AGS út í hafsauga og höfnum Icesave einhliða? Þetta var það sem Fréttablaðið og Fréttastofa Rúv vildu vita. Um þetta var ég spurður. Þá er nefnilega komin upp önnur staða, þá erum við ekki lengur að vinna í samráði við viðsemjendur okkar.

Við slíkar aðstæður yrði ESB-umsóknin sett í einhverja frystikistuna í Brussel, það er held ég nokkuð augljóst. Og þar með verður einnig orðið ljóst að við munum ekki geta aflétt gjaldeyrishöftunum og uppfyllt EES-samninginn eins og okkur ber. Um leið hverfur sú réttlæting sem ESB hefur nú við að horfa í gegnum fingur sér með einmitt það, að við uppfyllum alls ekki EES-samninginn.

Þá verður það hlutverk framkvæmdastjórnar ESB að segja upp þeim hluta EES-samningsins sem nær til fjármálafrelsisins og þar með verður ekki lengur sú einsleitni sem krafist er í samningnum og hann gæti því hæglega raknað upp. Keðjuverkun fer af stað sem ómögulegt er að sjá fyrir endann á. Hættan er því raunveruleg, þetta er ekki bara eitthvað tuð út í loftið.

Öfugt við það sem þvælumeistarar þjóðmálaumræðunnar eflaust vilja láta í veðri vaka eru auðvitað miklu fleiri vafamál heldur en hér eru rakin, tengsl Íslands við umheimin eru hvorki alhvít né kolsvört. Stjórnmál eru list hins mögulega og því er alltaf til einhver lausn ef vilji er fyrir hendi. Áhyggjur mínar vakna ekki síst af því að mér sýnist einmitt að sjálfan viljann sé að þverra, - bæði hér heima og einnig erlendis.

Og þá stendur nú heldur betur upp á ýmsa pótintátana hér heima að svara þeirri spurningu, hvað þá?

Ný bók: Frá Evróvisjón til evru - allt um Evrópusambandið

Á heimasíðu útgefanda míns, Veraldar segir: "Í dag kemur út hjá Veröld bókin Frá Evróvisjón til Evru - Allt um ESB eftir Eirík Bergmann dósent við Háskólann á Bifröst og forstöðumann Evrópufræðaseturs.

Aðild Íslands að Evrópusambandinu er eitthvert umdeildasta mál síðari tíma. En hvað er þetta ESB? Hver er saga þess? Hvernig er það byggt upp? Hvert er eðli Evrópusamvinnunar? Hvaða áhrif hefur Evrópusambandið á líf, störf og viðskipti Íslendinga nú þegar – og hvað breytist ef ákveðið verður að ganga í sambandið?

Um hvað snýst samvinna þessara 27 aðildarríkja þar sem býr hálfur milljarður manna og talar 89 tungumál?

Íslendingar verða á næstunni að gera upp hug sig sinn til ESB. Bókin Frá Evróvisjón til evru eftir Eirík Bergmann hefur að geyma allt sem þú vildir vita um Evrópusambandið en þorðir ekki að spyrja um; bók sem á erindi inn á hvert heimili í landinu.

Á bókarkápu er vitnað til umsagna tveggja lesenda bókarinnar.

Össur Skarphéðinsson utanríkisráðherra segir: "„Liprasti texti sem Íslendingur hefur skrifað um ESB og fjandi skemmtilegur aflestrar. Á köflum einsog leiftrandi spennusaga."

Svanhildur Hólm Valsdóttir lögfræðingur segir: "Lipurlega ritað yfirlit um ESB, aðgengilegt g yfirgripsmikið, eftir höfund sem er ástríðufullur hugamaður um alþjóðasamvinnu.""

Ég er í viðtölum við nokkra fjölmiðla í dag, meðal annars í tengslum við efni bókarinnar.

"Skammaður af ESB-sinnum", segir Mbl.is

"Íslendingar í klandri í Flandri", segir Morgunblaðið

"EES-samningurinn í hættu falli Icesave", segir Fréttablaðið og Vísir.is

"EES-samningur kann að vera í hættu", segja fréttir Útvarps.

Í dag ráða Írar framtíð ESB

Í dag ganga Írar í annað sinn til kosninga um nýjan Lissabon-sáttmála Evrópusambandsins. Niðurstaða kosninganna mun ráða úrslitum um hvort takist að greiða úr þeim stjórnlagavanda sem varð til í Evrópusambandinu þegar kjósendur í Frakklandi og Hollandi afþökkuðu stjórnarskrársáttmála ESB sumarið 2005 - sáttmála sem leiðtogar aðildarríkjanna höfðu þá þegar unnið að í nokkur ár.

Segja má að Lissabon-sáttmálin sé eins konar útvötnuð útgáfa af stjórnarskrársáttmálanum sáluga. Búið er að taka út allar tilvísanir í sameiginleg tákn og annað það sem einkennir stjórnarskrár almennt, en breytingar á stofnunum og ákvarðanatökukerfi halda sér hins vegar nokkurn vegin í samræmi við það sem menn ætluðu sér í stjórnarskrársáttmálanum.

Írland er eina ríki ESB þar sem stjórnarskrá kveður beinlínis á um að setja verið alla aþjóðasáttmála sem ríkið gerir í dóm kjósenda, því er framtíð Evrópusambandsins nú enn og aftur í höndum Íra en ekki borgara annarra ESB-ríkja.

Kjörstaðir loka klukkan tíu í kvöld og talning hefst í fyrramálið, Ráðgert er að úrslit liggi fyrir annað kvöld. Sjá frétt Irish times um atkvæðagreiðsluna hér.

Vandmeðfarin lánamál

Útspil framsóknarmanna á Íslandi og í Noregi um ofurlán til Íslands, óháð afgreiðslu Alþjóða gjaldeyrissjóðsins er svolítð óljóst og að sumu leyti eilítið undarlegt. Tilboðið kemur ekki frá norsku ríkisstjórninni heldur frá óbreyttum þingmanni í minnsta stjórnarflokknum, Per Olaf Lundteigen, talsmanni Miðflokksins í fjármálum. (Miðflokkurinn sækir nú á um aukin áhrif í nýrri ríkisstjórn sem enn hefur ekki verið mynduð eftir nýliðnar kosningar, sömu flokkar ætla sér að vinna saman áfram).

En allavega, öfugt við fréttafluttnig hérlendis hefur Lundteigen, samt sem áður hvergi sagt - svo ég hafi heyrt - að Noregur sé tilbúinn til að afgreiða slíkt lán óski íslenska ríkisstjórnin eftir því. Þvert á móti segir hann í viðtali ABC fréttaveituna í Noregi að tilboðið sé einvörðungu sett fram fyrir hönd Miðflokksins, ekki fyrir hönd ríkisstjórnarinnar. Á norsku svarar hann svona: "På vegne av Senterpartiet sa jeg til Thórallsson at vi er villige til å gi et betydelig lån opp til 100 milliarder norske kroner, til 4 prosent rente og fem års avdragsfrihet."

Leiðtogar norsku ríkisstjórnarinnar, þau Jens Stoltenberg, forsætisráðherra og formaður Verkamannaflokksins, og Kristin Halvorsen, fjármálaráðherra og formaður Vinstri flokksins, hafa ekki tekið undir orð Lundteigen. Þvert á móti hafa þau bæði sagt að norska ríkisstjórnin muni einvörðungu veita Íslandi lán að undangenginni afgreiðslu AGS, sjá til að mynda hér.

Eigi að síður er vitað að þreifingar hafa undanfarið farið fram milli íslenskra og norskra stjórnvalda um einhliða aðstoð ef allt um þrýtur, - þótt upphæðin í þeim viðræðum hafi raunar ekki verið í nálægð við það sem Lundteigen nefnir.

En semsé, það sem mestu máli skiptir nú, er að skemma ekki málið áður en það er fullþroskað. Lánafyrirgreiðsla til Íslands er pólitískt afar viðkvæmt mál fyrir norsk stjórnvöld, sem eru eins og á milli steins og sleggju: Á alþjóðavettvangi vilja þau sýna að þau standi með alþjóðlegum leikreglum sem skuldbinda íslensk stjórnvöld til að ganga frá Icesave málinu (utan Íslands eru svotil allir sammála um það) en heima fyrir hefur almenningur í Noregi gjarnan viljað veita Íslendingum, frændum í neyð, hjálparhönd.

Stjórnmál eru list hins mögulega og um þetta mál alveg sérstaklega er afar vandratað. Persónulegur vinskapur er á milli leiðtoga VG á Ísland og SV í Noregi, Steingrímur J Sigfússon og Kristin Halvorsen eru í reglulegum samskiptum. Samt sem áður hefur ekki tekist að afgreiða málið.Vonandi fara samskiptin við norsk stjórnvöld ekki í hnút þótt málinu hafi nú verið þjófstartað í fjölmiðlum.Við sjáum til.

Uppfært kl. 13:55:

Og nú hefur það gerst sem ég óttaðist, raunverulegir fulltrúar norsku ríkisstjórnarinnar hafa neyðst til að bera fréttina um loforð Lundteigen til baka og allt komið í hnút á nýjan leik.

Örríkjabandalag Evrópu - örlög Noregs

Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hefur áhuga á að víkka út EES-samstarfið með því að fá örríki Evrópu inn í EFTA-stoð samningsins, svo sem ríki á borð við Andorra, San Marínó, Mónakó og jafnvel bresku aflandseyjarnar Gurnsey og Mön. Færeyjar hafa meira að segja verið nefndar í þessu sambandi. Ég ræddi þetta við fréttastofu Sjónvarps í gærkvöldi.

Ríkisstjórn Andorra hefur nú þegar farið fram á að framkvæmdastjórn ESB athugi þennan möguleika og fulltrúar Evrópusambandsins hafa rætt útvíkkun EFTA/EES samstarfsins við ríkisstjórn Noregs.

Norðmenn eru í svolítið erfiðri stöðu í þessu máli. Gangi Ísland í Evrópusambandið er ljóst að Noregur og Liectenstein geta ekki ein haldið EFTA-stoð EES-samningsins úti með trúverðugum hætti, í það minnsta ekki eftirlitskerfinu. Því myndi innganga Andorra, San Marínó og fleiri örríkja styrkja EFTA-stoðina gangi Ísland úr skaptinu. Mörg þessara örríkja eru skattaparadísir sem hafa farið illa út úr fjármálakreppunni.Evrópusambandið sér EES-leiðina sem möguleika til að koma þeim til hjálpar og að hafa á þeim taumhald um leið. Reynsla Liectenstein innan EFTA og EES bendir til að slík lausn geti vel hentað fleiri örríkjum Evrópu.

Norðmenn eiga þó í svolitlum erfiðleikum með að sjá sjálfa sig fyrir sér í örríkjabandalagi Evrópu. Þótt Noregur sé vissulega smátt ríki miðað við mörg önnur hafa margir Norðmenn eigi að síður litið svo á að Noregur hafi sérstöku hlutverki að gegna á alþjóðavettvangi. Af þeim sökum eiga sumir þeirra bágt með að horfa framan í þá stöðu að verða hluti af þeim örríkjaklúbbi sem yrði til gangi hugmyndir framkvæmdastjórnar ESB eftir. Á móti kemur að þá yrði Noregur loksins það stórveldi sem suma Norðmenn hefur lengi dreymt um, - að vísu aðeins stórveldi meðal örríkja Evrópu, en stórveldi eigi að síður.

Þeir Norðmenn sem ég ræddi við í nýlegri Brussel-ferð, bæði innan EFTA-skrifstofunnar og fastanefndar Noregs, eru margir hverjir uggandi um framþróun þessa máls, vita satt að segja ekki í hvorn fótinn þeir eiga að stíga og kvarta sáran undan því að Ísland beiti sér lítt í málefnum EFTA og EES eftir að ESB-umsóknin var afhennt í júlí síðastliðnum.

Á fimmtuagsmorgun mun einn helsti sérfræðingur Noregs í Evrópumálum, dr. Fredrik Sejersted, formaður Evrópuréttarstofnunar Oslóarháskóla, ræða stöðu Noregs í Evrópusamstarfi undir heitinu Framtíð Noregs innan eða utan ESB – reynslan af 15 ára sambúð með EES. Það verður fróðlegt að heyra hvað hann hefur þetta mál að segja.

Hið huglæga sjálfstæði - önnur prentun komin

Svo óheppilega vildi til að doktorsrannsókn mín, sem kom út í bókinni Hið huglæga sjálfstæði þjóðarinnar í júní sl., seldist upp fyrir skömmu og hef ég af nokkrum verið húðskammaður fyrir þann vesaldóm að láta undir höfuð leggjast að fylla á búðirnar. Á því biðst ég velvirðingar. En nú er önnur prentun bókarinnar loksins komin glóðvolg í Bóksölu stúdenta og Eymundsson í Austurstræti svo vonandi geta áhugasamir nælt sér í eintak.

Pat "the Cope" Gallagher

Nokkurs misskinings hefur gætt um hlutverk Pat "the Cope" Gallagher í samningaviðræðum ESB við Ísland. Hann verður ekki aðalsamningamaður ESB gagnvart Íslandi heldur pólitískur fulltrúi Evrópuþingsins í samningaviðræðunum. Það verður svo í höndum framkvæmdastórnar ESB að sjá um sjálfa samninganna og ráðherraráðið sem hefur lokaorðið. Eigi að síður eru það í sjálfu sér merkilegar fréttir að Pat hafi verið valinn til verksins. Ég ræddi það við fréttastofu Stöðvar 2 í gærkvöldi.

Hr. Stefán og Dr. Snævarr

Dr. Stefán Snævarr, heimspekiprófessor í Noregi, gerir mér mikinn heiður og helgar fræðistörfum mínum heilan sunnudagspistil. Í yfirferð sinni staldrar hann helst við frelsishugtakið og ásakar mig um að beita því svívirðilegum frjálshyggjuskilningi, sér í lagi þegar rætt er um frelsi einstaklinga.

Stefán hirðir því miður ekki um að nefna hvar ég á að hafa misbeitt frelsishugtakinu með þessum hætti en ég get mér þess til að hann líti einna helst til rannsóknar minnar á Evrópustefnu íslenskra stjórnvalda sem nýlega kom út í ritinu „Hið huglæga sjálfstæði þjóðarinnar“. Rétt er að nota tækifærið og útskýra ögn betur fyrir dr. Snævarr hvernig frelsið, þjóðin og fullveldi hennar tengist og vefst saman í Evrópuumræðunni. Meginniðurstaða rannsóknar minnar er sú að arfleið sjálfstæðisbaráttunnar hafi enn í dag mótandi áhrif á orðræðu íslenskra stjórnmálamanna í Evrópumálum. Skoðum þá þróun íslenskrar þjóðernisstefnu:

Frjáls og fullvalda íslensk þjóð var hið endanlega markmið sjálfstæðisbaráttunnar og Íslendingar litu á fullveldið sem einhvers konar endurreisn þjóðveldisins. Þrátt fyrir að sjálfstæðisbarátta Íslendinga stæði í nánu samspili við álíka hugmyndafræðilegar hræringar í Evrópu þá virtust Íslendingar líta svo á að sjálfstæðisbaráttan væri séríslenskt fyrirbæri. Sérstök áhersla á fullveldi þjóðarinnar hefur allt frá því á 19. öld verið einn helsti grundvöllur íslenskra stjórnmála, en í henni felst áhersla á vernd fullveldisins og raunar eilífa sjálfstæðisbaráttu íslensku þjóðarinnar.

Baráttan fyrir stofnun íslensks þjóðríkis var hins vegr órofa hluti af þeirri þjóðfélagsþróun sem varð i kjölfar frjálslyndisstefnunnarí Evrópu á átjándu og nítjándu öld sem ruddi einveldinu úr vegi og skapaði hugmyndina um þjóðríkið sem flest ríki Evrópu byggjast nú á. Hugmyndin um uppsprettu fullveldisins hertist svo í eldi frönsku stjórnarbyltingarinnar á síðari hluta átjándu aldar. Í Evrópu köstuðu menn af sér höftum konunga sinna og um leið varð frelsi og ábyrgð einstaklingsins meginstef frjálslyndisstefnunnar.

Hugmyndin um sjálfstjórn þjóða er í grunninn frjálslynd hugmynd um sjálfstæði og frelsi. Þrátt fyrir að þjóðernishugmyndir Íslendinga og hugmyndir um fullveldi landsins hafi komið fram í beinu framhaldi af þjóðernisstefnunni í Evrópu hefur hugmyndin um hina íslensku þjóð að vissu leyti þróast með öðrum hætti en víðast hvar í Evrópu.

Samkvæmt evrópsku frjálslyndisstefnunni var fullveldishugtakið tvíþætt. Annars vegar var krafa um fullveldi þjóðarinnar sem heildar en á hinn bóginn, sem var ekki síður mikilvægt, var um leið krafa um frelsi einstaklingsins. Hugmyndir á borð við atvinnufrelsi og verslunarfrelsi manna innan ríkis og þvert á landamæri tóku við af höftum fortíðar út um alla Evrópu. Í sjálfstæðisbaráttu Íslands varð óumdeilt að fullveldi landsins væri endanlegt markmið og ekkert annað kom raunverulega til greina.

Sá hluti evrópsku þjóðernisstefnunnar sem sneri að hugmyndum um frelsi einstaklingsins og atvinnu- og verslunarfrelsi, náði þó ekki rótfestu á Íslandi með sama hætti og annars staðar í álfunni. Rótgrónar efasemdir um atvinnufrelsi manna voru til að mynda rígbundnar í vistabandi sem túlkaði þá viðteknu skoðun að lausamennska og húsmennska gerðu einstaklingnum aðeins illt.

Í sjálfstæðisbaráttunni var litið svo á að bændabýlin geymdu menningarlega sögu og arfleifð Íslands, bóndinn varð eins konar menningarleg hetja Íslandssögunnar og mikilvægt þótti að standa vörð um bændasamfélagið og koma í veg fyrir að þjóðin veslaðist upp í ómenningu í verslunarþorpum við sjávarsíðuna. Þjóðveldið var upphafið og litið svo á að upplausn bændasamfélagsins væri ógn við sjálfan grundvöll íslensku þjóðarinnar.

Það sama var uppi á teningnum hvað verslunarfrelsi áhrærir. Efasemdir um gildi frjálsra viðskipta kristölluðust til að mynda í hugakinu landprang, um smásölu í sveitum, sem undirstrikaði dyggðaleysi verslunarinnar. Baráttan fyrir frelsi í utanríkisversluninni stöðvaðist við landsteinana og fól aðeins í sér ósk um lægra vöruverð á erlendum vörum og að unnt væri að selja íslenskar vörur á hærra verði úr landi, en snerist ekki um viðskiptafrelsi innanlands. Það vafðist til að mynda ekki fyrir Íslendingum að krefjast aðskiljanlegustu hafta í innanlandsverslun á sama tíma og þeir fóru fram á verslunarfrelsi í utanríkisviðskiptum. Íslendingar börðust fyrst og fremst fyrir sjálfstæði þjóðarinnar en mun óljósara var hvers konar stjórn átti að koma í stað þeirrar dönsku að fengnu frelsi.

Sumir boðberar og hugmyndafræðingar íslenskrar þjóðernisstefnu í Kaupmannahöfn boðuðu þó einnig einstaklingsfrelsi í takt við evrópsku frjálslyndisstefnuna til viðbótar við áhersluna á þjóðfrelsið. Þeirra á meðal var Jón Sigurðsson. Í Nýjum félagsritum, strax árið 1843, hvatti hann til þess að Íslendingar myndu þiggja aukið verslunarfrelsi eins og Danir buðu. Jón hvatti jafnt til verslunarfrelsis innanlands og við aðrar þjóðir. Í Nýjum félagsritum er einnig víða hvatt til opinna tengsla við aðrar þjóðir, auk þess sem áhersla er lögð á menntun og vísindi. Dr. Birgir Hermannsson, stjórnmálafræðingur, heldur því hins vegar fram að Íslendingar hafi aðeins fylgt Jóni Sigurðssyni og félögum að málum út af þjóðernishyggju en alls ekki til að koma á verslunarfrelsi eða öðrum frjálslyndum þjóðfélagsháttum. Þetta er lykilatriði til að skylja muninn á hugmyndum Íslendinga um frelsi einstaklingsins og þann sem þróaðist annars staðar.

Á Íslandi varð því til heildstæðari afstaða til samfélagsins, sem gengur þvert á kennisetningar frjálslyndisstefnunnar. Það voru ekki síst fulltrúar Danastjórnar sem töluðu fyrir frjálslyndi en stór hluti Íslendinga lagði þvert á móti áherslu á að vernda hið hefðbundna bændasamfélag. Skilningur Íslendinga á lýðræði, sem fylgdi evrópsku frjálslyndisstefnunni, var einnig íhaldssamur. Meira máli skipti að ákvarðanataka færðist inn í landið en að ákvarðanir væru teknar með lýðræðislegum hætti. Þessi íhaldssama þjóðernishyggja varð að hugmyndafræði ráðandi stétta. Það voru svo andstæðingar ríkjandi ástands sem boðuðu frjálslyndari þjóðernisstefnu, lengi vel án mikils árangurs.

Á Íslandi tókust þarna á tvö nokkuð gagnstæð öfl, annars vegar íhaldssemi sem birtist í áherslu á að vernda hefðbundið bændasamfélag og hins vegar straumar frjálslyndisstefnunnar sem náðu til Íslands eins og annarra landa á þessum tíma. Þess má geta að dr. Guðmundur Hálfdanarson, sagnfræðiprófessor, heldur því fram að þessi togsteita, milli íhaldssemi og frjálslyndis, sé einmitt sjálfur lykilinn að því að skilja íslenska þjóðernisvitund.

Ég vona að bæði Hr. Stefán og Dr. Snævarr átti sig bú betur á tengslum hugmyndarinnar um frelsi einstaklingsins og þróun íslenskrar þjóðernisstefnu.

Færum til baka oftekið fé

Nú þegar gjaldþrotahrinan hefur skollið á af fullum þunga eftir þrautavetur og þrassumar er loksins hafin aftur umræðan um skuldavanda heimilanna. Í hruninu ruku skuldir heimilanna upp úr öllu valdi, gjaldeyrislánin tvöfölduðust vegna falls krónunnar og verðtryggðu lánin fóru úr böndunum þegar verðbólgan rauk af stað. Afleiðingarnar urðu gríðarleg tilfærsla fjár frá skuldurum til fjármagnseigenda, - semsé frá öreigum til kapítalista.

Vel má halda því fram að tilfærslan hafi ekki staðið í neinu samhengi við það sem eðlilegt má teljast og því kom fram sú krafa að færa svolítinn hluta hins oftekna fjár til baka, vinda ofan af vitleysunni. Gallinn var bara sá að tillögurnar komu fram vitlausu megin við hina pólitísku víglínu, þegar stjórnarandstaðan lagði til leiðréttingu fyrir liðnar kosningar varð stjórnarliðið sjálfkrafa á móti þeirri leið. Staða heimilanna er hins vegar svo svakaleg að hefðbundin átakapólitík af þessu tagi gengur ekki lengur, við þurfum að fylla upp í skotgrafirnar og taka höndum saman.

Engin ofrausn væri að færa niður um það bil tuttugu prósent af höfuðstól verðtryggðra lána sem tekin voru til íbúðakaupa og örlítið betur hvað varðar gjaldeyrislánin. Til að koma í veg fyrir óþarfa niðurgreiðslur til auðmanna má setja hámark á lánafjárhæðina sem miðað verður við, þannig að einungis þau lán sem teljist innan marka eðlilegra íbúðakaupa venjulegra fjölskyldna verði leiðrétt, til að mynda aðeins fyrstu tuttugu milljónirnar af hverju húsnæðisláni. Hægt er að hugsa sér margvíslegar álíka útfærslur sem stjórnvöld þurfa að íhuga.

Ég legg því til að Jóhanna, Steingrímur og Sigríður Ingibjörg bjóði þeim Benedikt Jóhannssyni og Guðmundi Steingrímssyni í kaffi og klári málið í sameiningu. Þá fyrst getum við kannski öðlast svolitla trú á stjórnmálin á nýjan leik.

Samningsmarkmið

Í komandi aðildarsamningum við Evrópusambandið skiptir sköpum að vanda undirbúning svo unnt verði að ná fram sem allra bestum samningi. Til að svo megi verða þurfum við í það minnsta að vita tvennt; í fyrsta lagi hverjir meginhagsmunir okkar eru og í öðru lagi hvernig má koma þeim í höfn. Þrjú svið eru hér mikilvægari en önnur: fyrst sjávarútvegur, svo landbúnaður og byggðaþróun og loks að tryggja stöðugleika í peningamálum.

Á þessum orðum hefst þriggja greina flokkur sem ég tók saman um samningsmarkmið í komandi aðildarviðræðum við ESB og birtist í Fréttablaðinu neðangreinda daga.

Nr. 1 - Sjávarútvegur (29. júlí)
Nr. 2 - Landbúnaður og byggðaþróun (31. júlí)
Nr. 3 - Peningamálasamstarf (7. ágúst)